De Houterenberg is één van de vele zandheuvels die zowat een eeuw geleden volgeplant werden met uitgestrekte dennenvelden voor de mijnbouw. De eeuwen daarvoor hadden de oorspronkelijke eikenbossen al plaats moeten ruimen voor arme heidevelden. Zowel het historische eiken-berkenbos als de heide zijn beperkt bewaard gebleven in deze omgeving. Het heidereservaat op deze heuvel bevat nochtans zeldzame planten als kruipbrem en grondster, naast kwetsbare dieren als groentje (een dagvlinder), heidesabelsprinkhaan en boompieper.
De Pinnekenswijer is een oud ven met ronde en kleine zonnedauw op de oevers en Noordse witsnuitlibellen verscholen tussen de biezen. Het Agentschap voor Natuur en Bos tracht met een aangepast natuurbeheer de bijzondere flora en fauna te behouden en verder te ontwikkelen. Hierbij wordt plaats voorbehouden voor pioniervegetaties en wordt de heide verjongd. De eentonige naaldbossen zal men gedeeltelijk en langzaamaan omvormen tot eikenbossen.